ጥዕና እንታይ ማለት‘ዩ?

ንብዙሓት ጥዕና ማለት ጥዑይ ምዃንን ጽቡቕ ምህላውን ማለት‘ዩ። ጥዕናኻ በቲ: እትበልዖ መግቢ: ብጸቕጢ: ብድቃስ: ብኣልኮላዊ መስተን ናርኮቲክን‘ውን ይጽሎ‘ዩ። ምስ‘ቶም ኣብ ጥቓኻ ዘለዉ ምንባር ዚሰማምዓካ እንተ ኾይኑ እሞ ህይወትካ ትርጉም ዘለዎ ኮይኑ እንተ ተሰሚዑካ ጥዕናኻ ብእኡ ይጽሎ።

እቲ ኣብ ከባቢኻ ዘሎ ማሕበረሰብ ኣብ ጥዕናኻ ኣዝዩ ዓብይ ኣገዳስነት ኣለዎ። ብኸመይ ትነብር: እንታይ ዓይነት ስራሕ ትሰርሕ: ከም ኣባል ማሕበረሰብ ዚስምዓካን ዘይስምዓካን እውን ንጥዕናኻ ይጸልዎ እዩ።

ናይ ጥዕና ውሳነ ረቛሒታት፡ ናጻ ካብ ዳልግረንን ዊትሀድን

ህዝባዊ ጥዕና (Folkhälsa)

ህዝባዊ ጥዕና ንጥዕና ኣብ’ዛ ሃገር ዘለዉ ውልቀሰባት ይምልከት። መሰል ጥዕና መሰል ወድሰብ እዩ። መንግስቲ ኩሉ ሰብ እቲ ዘድልዮ ሕክምናዊ ክንክን ንኺረክብ ግዴታ ኣለዎ። ኣብ ሽወደን መንግስትን ዝተፈላለያ ትካላት መንግስትን ውልቀሰባት ጥዕና ኪህልዎም ይሰርሑ።

ሰለስተ ወለዶታት
ስእሊ: Colourbox 

ሃገራዊ ትካል ሕዝባዊ ጥዕና ሽወደን (Folkhälsomyndigheten) ንህዝባዊ ጥዕና ዚምልከት ጉዳይ ሃገራዊ ሓላፍነት ኣለዎ። ኩሉ ሰብ ጽቡቕ ጥዕና ንኺህሉዎ ይሰርሕ። ሃገራዊ ትካል ሕዝባዊ ጥዕና ሽወደን: ንጥዕና ውልቀሰባት ንምምሕያሽ ብዓሰርተውሓደ ዕላማታት ይሰርሕ። እተን ዓሰርተውሓደ ዕላማታት እዘን ዚስዕባ’የን:-

  • ተሳትፎን ጽልዋን ኣብ ማሕበረሰብ
  • ቍጠባውን ማሕበራውን ውሕስነት
  • ናይ ህጻናትን መንእሰያትን ናይ ምዕባይ ኩነታት
  • ጥዕና ኣብ ቦታ ስራሕ
  • ኣከባብን ፍርያትን
  • ንጥዕናን ክንክንን ምድንፋዕ
  • ካብ ለበዳ ምክልኻል
  • ናይ ጾታን ምፍራይን ጥዕና
  • ኣካላዊ ንጥፈታት
  • ኣገባብ ኣመጋግባን ምግብን
  • ኣልኮን ድራግን ሓሽሽን ትምባኾን ጠላዕን

ሽሕኳ ትካላት መንግስቲ ሽወደን ነቲ ናይቲ ህዝቢ ጥዕና ከመሓይሽ እንተ ጸዓረ ኣብ መንጎ እተፈላለዩ ጉጅለታት ግን ናይ ጥዕና ፍልልያ ኣሎ። እቶም ትሑት ትምህርትን ትሑት እቶትን ዘለዎም ዝበዝሕ ግዜ ካብቶም ልዑል ትምህርትን ልዑል እቶትን ዘለዎም ዝደኸመ ጥዕና ኣለዎም።

ጽቡቕ ናይ ኣመጋግባ ልምዲ

እቲ እትበልዖን እትሰትዮን ኣብ ጥዕናኻ ኣዝዩ ዓቢይ ኣገዳስነት ኣለዎ። ጽቡቕ ኣመጋግባን ኣካላዊ ምንቅስቓስን ከም ሕማማት ልብን ሻምብቆታት ደምን (hjärt- och kärlsjukdomar): ሕማም ሽኮር (diabetes): ሕማም መንሽሮን (cancer) ሕማማት ስነ-ኣእምሮን ዚኣመሰሉ ዘሎ ሓደጋ ኪንኪ ይኽእል’ዩ።

ኣካል ሰብ ዝተፈላለዩ ንጥረ ነገራት ይደሊ። ኵላቶም እቶም ዘድልዩ ንጥረ ነገራት ንምርካብ ዝተፈላለዩ መግብታት ክትምገብ ኣገዳስ’ዩ። ኣብ ውሱናት ጊዜታት ቍርሲ: ምሳሕን ድራርን እንተ በሊዕካ: ብዕቅን ክትበልዕ ይቐለልካ።

ስእሊ: Colourbox

ንጥዕናና ብሉጻት ዝኾኑ መግቢታት ዝምልከት ምኽርታት

ሃገራዊ ወኪል መግቢ (Livsmedelsverket)፡ ምስ መግቢ ዝተኣሳሰሩ ጕዳያት ኣመኪቱ ዝሰርሕ መንግስታዊ ትካል‘ዩ። ሃገራዊ ወኪል መግቢ ንጥዕናና ብሉጻት ዝኾኑ መግቢ ብዝምልከት ዝተፈላለዩ ምኽሪታት ኣለዎ፦- ንኣብነት

  • ፍሩታን፡ ኣሕምልትን ጎምጠጥን ብብዝሂ ብልዑ። ገዘፍቲ ኣሕምልቲ ከም ሰራውር ዘለዎም ኣሕምልቲ፡ ካውሎ፡ ካውሎ-ፍዮሪ፡ ብሮኮሊ፡ ባልደንጓ-ኣደጒራን ሽጉርትን ምብላዕ ኣዘውትሩ። ኣሕምልቲ፡ ፍሩታ፡ ሰተልን ካልእ ዓይነታት ኣትክልቲ ብብዝሒ ምብላዕ፡ ብዙሕ ጥዕናዊ መኽሰብ ኣለዎ።
  • ባንን ግዓትን ፓስታን ሩዝን ክትበልዕ ከሎኻ፡ ኣዚዩ ዘይተጻረየ እኽሊ ዘለዎ ሓርጭ ምረጽ።
  • ኣብ ሰሙን ክልተ ወይ ሰለስተ ግዜ ኖርማል ወይ ውን ድርዒ ዘለዎም ዓሳታት (ክሮስታችዮ) ተመገቡ። ስብሒ ዘለዎምን ዘይብሎምን ሓዋዊስኩም ብልዑ። ንኣከባኢ ዘይሃሲ ዝብል ምልክት (miljömärkt) ዘለዎም ሃለኽቲ ውን ዓድጉ።
  • መግቢ ክትክሽኑ እንከለኹም ሃብታም መኣዛዊ ትሕዝቶ ዘለዎም ዘይቲ ተጠቀሙ። ንኣብነት ራፕስ-ኦልያ ወይ ውን ካብ ራፕስ (ፍረ)  ዝተሰርሑ ዘይቲ-መግብን ዝልከዩ ማርጋሪንን ተጠቀሙ።

ዓይኒ መፍትሕ (Nyckelhålet)

ኣብ ድኳናት-መግቢ፡ ዓይኒ መፍትሕ ዚመስል ስእሊ ዘለዎም  መግብታት/ሃለኽቲ ኣለዉ። እዞም ዓይነት መግብታት/ሃለኽቲ ንኣካላትና ብሉጻት እዮም ምኽንያቱ፡ ውሑድ ትሕዝቶ ስብሒ: ሽኮርን ጨውን ስለዘለዎም። ካብቶም እዚ ምልክት ስእሊ ዘይብሎም ተመሳሰልቲ መግብታት/ሃለኽቲ ውን ዝያዳ ጽሕጎ (fibrer) ኣለዎም። ሃገራዊ ወኪል መግቢ (Livsmedelsverket) እቶም ምልክት ዓይኒ -መፍቲሕ ዘለዎም መግቢታት ክትዕድጉ ይመኽረኩም።

ምኽሪ ንዓበይቲ

ብዙሓት ኣባጽሕ: ውሕድ ዝበለ ቅጹጽ ስብሒ (mättat fett) እንተ ዚምገቡ ጽቡቕ ጥዕና ምሃለዎም። ቅጹጽ ስብሒ ኣብቲ ካብ እንስሳ ዚስራሕ መግቢ ይርከቡ። ንኣብነት ካብ ስብሕ ጸባ: ርጉኦ: ጠስሚ: ፎርማጆ: ስቡሓት ፍርያት ስጋ: ስብቆ: ጀላቶን ችኮላታን። ካብ ገለ-ገለ ኣትክልቲ ዚወጹ ቅብኣታትን (ኣሕምልታውያን ቅብኣታት) ንኣብነት ከም ዘይቲ ስየን ዓካትን (kokos- och palmolja) ። ቅጹጽ ስብሒ ሕማማት ልብን ሻምብቆ ደምን ናይ ምሕማም ሓደጋ ኬዛይድ ይኽእል‘ዩ።

ዘይቅጹጽ ስብሒ (Omättat fett) ንኣካል ሰብ ጽቡቕ‘ዩ። ሓደጋ ሕማማት ልብን ሻምብቆ ደምን ኪንኪ ይኽእል‘ዩ። ዘይቅጹጽ ስብሒ ኣብ ዚበዝሑ (ኣሕምልታውያን ቅብኣታት: ኣብ ልምሉማትን ፈሰስትን ስብሕታት መግቢ: ኣብ ዓሳ: ኣብ ዓካዓካን (nötter) ሉዝን (mandlar) ይርከብ።

ኣብ ፍረታትን ኣሕምልትን ብዙሓት ንኣካል ሰብ ዘድልዩ ንጥረ ነገራት ንኣብነት ከም ቪታሚናት: ማዕድናትን ጽሕጎን ኣለዉ። ኣብ ከም ካሮቲ: ብሮኮሊ: ዓይኒ ዓተርን ካቡቺን ዚኣመሰሉ ኣሕምልቲ ጽሕጎ ይርከብ። መዓልቲ-መዓልቲ ፍረታትን ኣሕምልትን ምብላዕ ጽቡቕ‘ዩ።

ኣብ ዓሳን እንስሳ ድርዕን (skaldjur) ቪታሚናትን ማዕድናትን ይርከቡ። ኣብ ዓሳ ኦሜጋ-3 ዚበሃል ስብሒ’ውን ኣሎ። ኦሜጋ-3 ንልቢ: ንደምን ድፍኢት ደምን ጽቡቕ‘ዩ።

ሚዛን ክትንኪ እንተ ደሊኻ: ብዙሕ ድንሽ: ሩዝ: ፓስታን ባንን ክትበልዕ የብልካ። ካራሜላ: ቺፕስ: ዶልሽን ችኮላታን‘ውን ምብላዕ እንተ ገደፍካ ይሓይሽ።

ምኽሪ ንቘልዑ

ቈልዑ ኣብ ፍሉጥ ጊዜ ንጥዕና ጠቓሚ ዝኾነ መግቢ ኪበልዑ ኣለዎም። በዚ ኣገባብ ድማ ብግቡእ ኪዓብዩ ይኽእሉ።

ንዕሸላት እቲ ዝበለጸ መግቢ ጸባ ኣደን (ጸባ ጡብ) ንኣኡ ዚትክእ ነገራትን እዩ። ኣብ መቐበሊ ክሊኒክ ቈልዑ (BVC-mottagning) ብዛዕባ ንቘልዑ ዚበቅዕ ጽቡቕ መግቢ ሓበሬታ ክትረክብ ትኽእል ኢኻ። ኣብ‘ዚ ዚስዕብ ኣድራሻ ኢንተርነት‘ውን ብዛዕብ ጽቡቕ መግቢ ዕሸላት ክትነብብ ትኽእል ኢኻ:- www.slv.se

ምንቅስቓስ ኣካልን ታዕሊምን

ሰብ ኪጥዒ ኪንቀሳቐስ ኣለዎ። ታዕሊም ንሕማማት ልብን ሻምብቆታት ደምን: ንገለ-ገለ ዓይነት ሕማማት መንሽሮን ዘሎ ሓደጋ ይንኪ። ታዕሊም ሕጉስ‘ውን ይገብረካ‘ዩ። ጽቡቕ ትድቅስ፣ ጸቕጢ ትጸውር፣ ሚዛንካ ኸኣ ትሕሉ። ኣባጽሕ እንተ ወሓደ 30 ደቓይቕ ኣብ መዓልቲ ኪንቀሳቐሱ ይግባእ። ጥዕናኻ ኪመሓይሽ ብርቱዕ ታዕሊም ኣየድልየካን‘ዩ። ዙረት ምግባር እኹል‘ዩ።

ቈልዑ ካብ ኣባጽሕ ንላዕሊ ምንቅስቓስ የድልዮም። ቈልዑ ኪጥዕዩ እንተ ወሓደ 60 ደቓይቕ ንመዓልቲ ምንቅስቓስ የድልዮም።

ጸቕጢ

ብዙሓት ሰባት ጸቕጢ ይስምዖም። ግድን ሓደገኛ‘ዩ ማለት ኣይኮነን። ጸቕጢ ንጽንኩር ኵነታት ክትጻወር ሓይሊ ይህብ። ግን ዕቅን ዘይብሉ ጸቕጢ ንጥዕና ሓደገኛ ኪኸውን ይኽእል‘ዩ። ጸቕጢ ዚስምዓካ እንተ ኾይኑ ምኽንያቱ ምፍላጥ ጽቡቕ‘ዩ። ሽዑ ንዅነታትካ ክትቅይር ትፍትን።

ሓደ እተርእዮ ምልክት ጸቕጢ ድቃስ ምስኣንን ሕዙን ምዃንን‘ዩ። ኣትኵሮ ክትገብር የጸግመካ: ናይ ምዝካር ክእለትካ ይንኪ: ጸገማት ከብዲ ይመጸካ፣ ርእስኻ ትሓምም ወይ ኣካላትካ የቐንዝወካ።

ትንቀሳቐስ እንተ ኾይንካ: ኣመጋግባኻ ጽቡቕ እንተ ኾይኑ: ዚኣክል ትድቅስ እንተ ኾይንካ ነብስኻ ጸቕጢ ንኺጻወር ትሕግዞ።

ድቃስ

ክትጥዒ ዚኣክል ድቃስ ክትረክብ ኣገዳሲ‘ዩ። ሓደ በጽሒ ሰብ: ንመዓልቲ ካብ ሽዱሽተ ክሳብ ትሽዓተ ሰዓታት ኣዘውቲሩ ኪድቅስ ኣለዎ። ቈልዑ ዚያዳ ድቃስ የድልዮም።

ጸገም ድቃስ ኪህልወካ ልሙድ‘ዩ። ብዙሕ ምኽንያት ኪህልዎ ይኽእል፣ ንኣብነት ሽጋራ ምትካኽ: ኣልኮላዊ መስተ: ምሕርናኽ: ሕማም: ሻቕሎትን ጸቕጥን: ወይከኣ ኣምሲኻ ትበልዕ እንተ ኾይንካ።

ባዕልኻ ብዘይ ሓገዝ ሕይሽ ዝበለ ድቃስ ክትረክብ ትኽእል ማለት እቲ ገዛ ጸልማትን ህዱእን ዝሑልን ምስ ዚኸውን። ቅድሚ ምድቃስካ ብዘይምብላዕካውን ጽቡቕ ክትድቅስ ትኽእል። ኩሉ ግዜ እቲ ትድቅሰሉን ትትስኣሉን ሰዓታት ሓደ ምስ ዚኸውን እውን ጽቡቕ ድቃስ ክትድቅስ ትኽእል ኢኻ።

ግን እቲ ናይ ምድቃስ ጸገም ነዊሕ እንተ ቐጺሉ ሓኪም ምርኣይ ጽቡቕ ምኽሪ ኪኸውን ይኽእል‘ዩ።

ጾታውን መፍረኣውን ጥዕና

ጾታዊ ጥዕና ማለት፡ ጾታ ሰረት ዝገበረ ኣካላዊ፡ ስምዒታዊ፡ ኣምሮኣውን ማሕበራውን ፍስሃ ምስማዕ ማለት እዩ። ንዓመጽ፡ ምስግዳድ ወይ ውን ኣግልሎ ከይተቓላዕካ፡ ኣብ ልዕሊ ኣካላትካን ጾታኻን ናይ ምውሳን ስልጣን ምውናን ማለት እዩ። መፍረኣዊ-ጥዕና ኸኣ፡ ነቲ ንኹሉ ሰብ ዝግበር ምስ ቆልዓ ምውላድ ዝተተሓሓዘ መሰል ሓበሬታ፡ ክንክንን ኣገልግሎታት ዝተተሓሓዘ እዩ። ንኣብነት፡ ኣብ እዋን ሕርሲ ግቡእ ኣገልግሎት ምርካብ፡ መድሃኒታት ክንክን-ጥንሲ ምርካብን ብውሑስ መንገዲ ጥንሲ ምንጻል ዝብሉ ከጠቓልል ይኽእል። ኩሎም ሰባት፡ ብዛዕባ ቆልዓ ምውላድን መዓስ ምውላድን ናይ ምውሳን መሰል ኣለዎም።

 

< ናብቲ ዝሓለፈ ምዕራፍ

ናብቲ ዚቕጽል ገጽ >

ናብቲ መውጽእ ኣርእስቲ ተመለስ

ኣብቲ informationsverige.se ኩኪስ ኢና እንጥቀም፡ ንሱ ድማ ንኣኻ ዝበለጸ ናይ ምጥቃም ተመክሮ ይህበካ። ኣብቲ ኢንተርነት ቀጺልካ ብምንስፋፍ ወይ ሰርፍ ብምግባር ንኩኪስ ትቕበሎ።

ብዛዕባ ኩኪስ ዝያዳ ኣንብብ